Yay bitdi, istilər də keçdi? - Xeyr, super El-Ninyo, hətta hiper El-Ninyo davam edir

Dünya son yarım ildə super El-Ninyo fenomeni barədə mütəmadi xəbərlər oxuyur. Sakit okeanın ekvatorial hissəsində suyun qeyri-adi dərəcədə isinməsi ilə müşayiət olunan bu iqlim hadisəsi artıq bir çox ölkədə anomal istilərlə əlaqələndirilir. Qarşıdakı aylarda isə quraqlıq, ərzaq qıtlığı və yeni temperatur rekordları təhlükəsi yarana bilər. Üstəlik, El-Ninyo hələ bitmək üzrə deyil: proqnozlara görə, o, gücünün zirvəsinə yalnız 2026-cı ilin dekabrında çatacaq.

El-Ninyo nədir?

El-Ninyo Sakit okeanın ekvatorial hissəsində suyun temperaturunun qeyri-adi dərəcədə yüksəlməsi ilə müşayiət olunan iqlim hadisəsidir. Belə dövrlərdə okeanın səth suları adətən orta göstəricidən təxminən 1,5 dərəcə Selsi isti ola bilər.

ABŞ-ın Milli Okean və Atmosfer Administrasiyasının (NOAA) izahına görə, Sakit okeanın nəhəng ölçüləri burada baş verən temperatur dəyişikliklərinin bütün dünyada iqlimə təsir göstərməsinə imkan verir. Okeanda yaranan bu dəyişikliklər atmosferdə dalğa effekti yaradır və minlərlə kilometr uzaqda hava şəraitini dəyişə bilir.

El-Ninyo yeni hadisə deyil. ABŞ-ın Dyuk Universitetinin alimləri 2024-cü ildə apardıqları modelləşdirmələr əsasında bu tip iqlim dəyişikliklərinin Yer kürəsində ən azı 250 milyon ildir baş verdiyini müəyyən ediblər. İngiltərənin Ekseter Universitetinin klimatoloqu Met Kollinz də El-Ninyonu təbii iqlim dövrü kimi xarakterizə edir.

Fenomenin yaranmasının əsas səbəblərindən biri passat küləklərinin zəifləməsidir. Normal şəraitdə bu küləklər Sakit okeanda isti səth sularını Cənubi Amerika sahillərindən Avstraliya və Asiya istiqamətinə aparır. Küləklər zəiflədikdə isə isti su yenidən Cənubi Amerika sahillərinə doğru hərəkət edir.

Nəticədə Sakit okeanın mərkəzi və şərq hissəsində suyun temperaturu yüksəlir. Bu dəyişikliklər atmosferdəki hava axınlarına təsir göstərərək dünyanın müxtəlif bölgələrində yağıntıların, quraqlığın və temperaturun paylanmasını dəyişə bilir.

El-Ninyonun mümkün nəticələri barədə ən qədim məlumatlardan biri 1525-ci ilə aiddir. Həmin vaxt ispan konkistadoru Fransisko Pisarro ekspedisiyasının iştirakçıları indiki Perunun şimalında yerləşən səhrada qeyri-adi yağış yağdığını qeydə alıblar. Fenomenin gücü hər dəfə eyni olmur. Bəzi hallarda temperatur anomaliyaları yalnız okeanın isinən hissəsində və yaxın ərazilərdə hiss edilir. Daha güclü hadisələr isə qlobal hava sistemlərinə ciddi təsir göstərə bilər.

BMT-nin Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının məlumatına görə, El-Ninyo, Cənubi Amerikanın bəzi bölgələrində, Şərqi Afrikada və ABŞ-ın cənubunda güclü yağıntılara və daşqınlara, Avstraliyanın şərq və şimal hissələrində, İndoneziyada, Cənubi Afrikada və Cənubi Asiyanın bəzi bölgələrində quraqlığa, musson yağışlarının zəifləməsinə, Atlantik okeanında qasırğa aktivliyinin azalmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə güclü El-Ninyo epizodları zamanı qış ayları adətən olduğundan daha isti və yağışlı keçə bilər.

Tarixdə ən güclü El-Ninyo hadisələrindən biri 1877–1878-ci illərdə baş verib. Quraqlıq Braziliya, Çin, Hindistan və Afrikada ərzaq böhranlarına səbəb olub. Məhsul qıtlığı nəticəsində yaranan aclıq və onun fəsadları səbəbindən 50 milyondan çox insanın öldüyü bildirilir.

2026-cı ildə El-Ninyo niyə bu qədər təhlükəlidir?

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı iyun ayında növbəti El-Ninyo hadisəsinin başladığını və ilin sonuna doğru güclənəcəyini açıqlayıb. Lakin əvvəlcə alimlər fenomenin hansı miqyasa çata biləcəyini tam qiymətləndirə bilmirdilər.

İqlim jurnalisti Qabriel Kennonun izahına görə, Sakit okeanın müvafiq bölgəsində suyun temperaturu orta göstəricidən 0,5 dərəcə Selsi yüksək olduqda El-Ninyo şəraitinin yarandığı hesab edilir. Sentyabrın sonuna isə temperatur fərqi 3 dərəcəni ötüb və yeni rekord qeydə alınıb. Üstəlik, suyun temperaturu artmaqda davam edib.

Bu hadisənin əsas təhlükələrindən biri anomal istilərdir. Çikaqo Universitetinin iqlim laboratoriyasının alimlərinin araşdırmasına görə, 2026-cı ilin iyunundan 2027-ci ilin fevralınadək qeyri-adi temperaturla əlaqəli ölümlərin ümumi sayı 451 minə çata bilər. Tədqiqatçılar ən ağır təsirlərin Nigeriya, İndoneziya, Sudan, Hindistan və Braziliyada müşahidə oluna biləcəyini proqnozlaşdırırlar. ABŞ-da isə El-Ninyo ilə əlaqəli istilər nəticəsində təxminən 3 500 ölüm hadisəsinin baş verə biləcəyi ehtimal edilir.

Dünya Ərzaq Proqramı da El-Ninyo nəticəsində yaranan quraqlıqlar və nəqliyyat problemləri səbəbindən 2027-ci ilin sonunadək ən azı 49 milyon insanın aclıq təhlükəsi ilə üzləşə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Mərkəzi və Cənubi Amerika, Karib hövzəsi və Afrikanın cənubu xüsusilə riskli bölgələr hesab olunur.

Avqust ayına olan məlumata görə, Afrika qitəsində 48,5 milyon insanın humanitar yardıma ehtiyacı olub. Onların bir hissəsi məhsul qıtlığı fonunda yaranan qidalanma problemlərindən əziyyət çəkib.

İstilərin təsiri artıq ayrı-ayrı ölkələrdə özünü göstərir. Cənubi Koreyanın Yansan şəhərində avqustun əvvəlində temperatur 42,4 dərəcəyə çatıb. Bu, ölkədə 1904-cü ildən aparılan müşahidələr tarixində ən yüksək göstərici olub. Ayın ortalarınadək istilər nəticəsində 31 nəfərin öldüyü, 900 mindən çox kənd təsərrüfatı heyvanının və fermalarda yetişdirilən 1,4 milyon balığın tələf olduğu bildirilir. Yerli fermerlər kartofun hətta torpağın içində bişəcək qədər istiliklə üzləşdiyini söyləyiblər.

Avropa da anomal istilərdən əziyyət çəkir

El-Ninyonun təsirini adətən dolayı şəkildə hiss edən Avropa da bu il ciddi istilərlə üzləşib. 2026-cı ilin yayı Avropa ərazisində müşahidələr tarixinin üçüncü ən isti yayı olub. Ondan əvvəlki ən isti yaylar 2024 və 2022-ci illərdə qeydə alınıb. Qərbi Avropada isə bu yay müşahidələr tarixinin ən isti yayı hesab olunur.

Klimatoloqların hesablamalarına görə, bu yay Qərbi Avropanın ərazisinin 60 faizində temperatur ən azı 17 gün ərzində 30 dərəcəni keçib. Müqayisə üçün, 1861-ci ildən bəri üçüncü ən isti il hesab olunan 2003-cü ildə Qərbi Avropada temperatur 30 dərəcədən yuxarı cəmi 11 gün qalıb. 2025-ci ildə bu müddət yeddi gün olub.

Anomal istilərin ən ciddi nəticələrindən biri meşə yanğınlarıdır. Avropa Meşə Yanğınları İnformasiya Sisteminin məlumatına görə, sentyabrın sonunadək yanğınlardan zərər çəkən ərazilərin ümumi sahəsi 680 min hektara çatıb. Bu, müşahidələr tarixində 2025 və 2022-ci illərdən sonra üçüncü ən pis göstəricidir.

Rusiya El-Ninyonun birbaşa təsirlərinin nisbətən zəif hiss olunduğu ölkələrdən biri hesab edilir. Climate Action Network təşkilatının tədqiqatçısı Anna Skrıqanın fikrincə, super El-Ninyo Rusiya regionu üçün xüsusilə dağıdıcı olmayacaq. Bununla belə, Rusiyada 2026-cı ilin iyulu ən azı 1891-ci ildən bəri ən isti iyul, sentyabr isə 2020-ci ildən sonra ən isti ikinci sentyabr olub.

Super El-Ninyo nə qədər davam edəcək?

El-Ninyo epizodları orta hesabla doqquz aydan bir ilədək davam edir. Hazırkı hadisənin nə vaxt bitəcəyi barədə dəqiq proqnoz yoxdur. Bununla belə, alimlər onun ən azı 2027-ci ilin yazınadək davam edə biləcəyi fikrində həmrəydirlər.

Fenomenin təsirləri payızda da hiss olunur. Məsələn, oktyabrın əvvəlində Los-Ancelesdə temperatur 40 dərəcəyə çataraq rekord müəyyən edib. Kaliforniya ştatının ümumi ərazisində isə oktyabr temperaturu mövsüm üçün orta göstəricidən 15–20 dərəcə yüksək olub.

BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş sentyabrda bildirib ki, El-Ninyo gözümüzün qarşısında güclənir və elmi məlumatlar planetin əvvəllər müşahidə olunmamış iqlim şəraitinə daxil olduğunu göstərir.

Bir sıra alimlərin proqnozlarına görə, 2026-cı ilin El-Ninyo hadisəsi miqyasına görə əvvəlki güclü epizodları üstələyə bilər. London Universitet Kollecinin ekstremal iqlim hadisələri üzrə mütəxəssisi Bill Makqayr Sakit okeanın ekvatorial sularında baş verənləri narahatedici hesab edir və bunun son minilliklərin ən böyük qlobal iqlim sarsıntılarından birinə işarə edə biləcəyini bildirir.

Onun fikrincə, dünyanın müxtəlif bölgələrində hava fəlakətləri silsiləsi yaxın aylarda dayanmayacaq və gələn il də davam edə bilər. Makqayr hazırkı hadisənin gücünü ifadə etmək üçün “super El-Ninyo” əvəzinə hətta “hiper El-Ninyo” terminindən istifadə etməyin mümkün olduğunu düşünür. Güclü El-Ninyo hadisələri bəzən qeyri-rəsmi olaraq “Qodzilla səviyyəli” fenomen adlandırılır. Bu ifadə hadisənin potensial təhlükəsinin böyüklüyünü vurğulamaq üçün işlədilir.

Ölkələr El-Ninyonun nəticələrinə necə hazırlaşır?

Klimatoloq Met Kollinzin fikrincə, super El-Ninyoya qarşı mübarizədə ən vacib amillərdən biri əhalinin məlumatlandırılmasıdır. Kollinz xatırladır ki, 1982–1983-cü illərdə baş verən güclü El-Ninyo zamanı insanlar okeandakı temperatur dəyişikliklərinin səbəblərini və mümkün nəticələrini yaxşı başa düşmürdülər. İndi isə alimlərin ixtiyarında iqlim dəyişikliklərini altı-doqquz ay əvvəldən proqnozlaşdırmağa imkan verən sistemlər var.

Bu, ölkələrə qabaqlayıcı tədbirlər görmək imkanı yaradır. Məsələn, Latın Amerikasında fermerlərə hansı bitkilərin əkilməsinin daha məqsədəuyğun olacağı barədə əvvəlcədən tövsiyələr vermək, Cənub-Şərqi Asiyada isə infrastrukturu gücləndirmək və meşə yanğınlarına hazırlaşmaq mümkündür.

ABŞ-da dövlət qurumları əhalini ekstremal hava şəraiti ilə bağlı xəbərdarlıqlara abunə olmağa və lazım gəldikdə təxliyəyə hazır olmağa çağırırlar. Bu, xüsusilə sahilyanı ərazilərdə, yamaclarda və daşqın, torpaq sürüşməsi riski olan dağlıq bölgələrdə yaşayanlara aiddir.

İngiltərədə ətraf mühitə nəzarət edən qurumlar da insanlara mümkün daşqınlara hazırlaşmağı, zəruri əşyalarla dolu çanta hazırlamağı və içməli su ehtiyatı saxlamağı tövsiyə edirlər.

Honkonqda anomal yüksək temperatur işəgötürənləri işçilərin gündəlik iş rejimini dəyişməyə, əlavə fasilələr verməyə və ofislərdə kondisionerlər quraşdırmağa məcbur edib.

Çinin materik hissəsində isə hökumət iyulun 17-də ekstremal hava şəraitinə hazırlıq üçün 100 günlük kampaniyaya başlayıb. Şəhər hakimiyyətlərinə iqlim risklərinin xəritələrini hazırlamaq tapşırılıb. Bu xəritələr quraqlıq zamanı istilərin, güclü yağıntılar zamanı isə daşqınların daha çox təhlükə yaratdığı əraziləri müəyyənləşdirməyə imkan verməlidir.

Tayvanda sentyabrın əvvəlində üçgünlük təlim keçirilib. Fövqəladə xidmət əməkdaşları temperaturun ardıcıl üç gün ərzində 40 dərəcədən yüksək qalacağı ssenaridə birgə fəaliyyət göstərməyə hazırlaşıblar.

Hindistanda isə iyun-sentyabr dövründə son 10 ilin ən az yağıntılı mövsümü qeydə alınıb. Mütəxəssislər bunun məhsuldarlığın azalmasına və nəticədə ərzaq qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb ola biləcəyini gözləyirlər.

El-Ninyo təbii iqlim hadisəsidir, lakin onun təsirləri insanların sağlamlığına, ərzaq təminatına və iqtisadiyyata ciddi zərər vura bilər. Alimlərin fikrincə, erkən xəbərdarlıq sistemləri, qabaqlayıcı tədbirlər və əhalinin məlumatlandırılması bu risklərin bir hissəsini azaltmağa kömək edə bilər.