Dövlətin kassasına nə qədər pul daxil oldu, nə qədəri xərcləndi? – PROFİSİT AZALIR

Azərbaycanın dövlət büdcəsi 2026-cı ilin ilk 9 ayında profisitlə icra olunub. Lakin rəqəmlərin arxasında diqqətçəkən bir məqam var: büdcənin gəlirləri cəmi 0,6% artdığı halda, xərclər 2,8% yüksəlib. Nəticədə gəlirlərlə xərclər arasındakı fərq ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 11,4% azalıb.

Maliyyə Nazirliyinin açıqladığı məlumatlara görə, yanvar-sentyabr aylarında dövlət büdcəsinin gəlirləri 29 milyard 312,1 milyon manat, xərcləri isə 25 milyard 348,2 milyon manat təşkil edib. Beləliklə, büdcədə 3 milyard 963,9 milyon manat profisit yaranıb. Ötən ilin eyni dövründə bu göstərici 4 milyard 474,2 milyon manat idi.

Bu rəqəmlər büdcənin kəsirlə icra olunduğunu göstərmir. Əksinə, gəlirlər xərcləri üstələyir. Ancaq büdcə gəlirlərinin artımının zəifləməsi və xərclərin daha sürətlə böyüməsi dövlət maliyyəsinin dayanıqlılığı baxımından izlənilməli tendensiyadır.

Gəlirlər proqnozu üstələyib, bəs artım niyə zəifdir?

İlk baxışda gəlirlərlə bağlı nəticə müsbətdir. Dövlət büdcəsinə 9 ay ərzində proqnozdan 787,7 milyon manat və ya 2,8% çox vəsait daxil olub.

Ancaq proqnozun yerinə yetirilməsi ilə əvvəlki illə müqayisədə artım fərqli göstəricilərdir. Birinci göstərici büdcənin planlaşdırılmış hədəfə çatdığını, ikinci isə gəlirlərin zamanla hansı sürətlə dəyişdiyini göstərir.

2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında dövlət büdcəsinin gəlirləri ötən ilin eyni dövründən cəmi 169,7 milyon manat çox olub. Artım 0,6% təşkil edib. Müqayisə üçün, 2025-ci ilin ilk 9 ayında gəlirlər 29 milyard 142,4 milyon manat idi.

Bu, nominal artımdır. Yəni qiymət dəyişiklikləri nəzərə alınmadan hesablanıb. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında istehlak qiymətləri ötən ilin eyni dövrünə nisbətən 5,7% artıb. Bu göstərici büdcə gəlirlərinin deflyatoru deyil, lakin ümumi qiymət fonunu anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Gəlirlərin 0,6% artması fonunda inflyasiyanın 5,7% olması büdcə daxilolmalarının real ifadədə dinamikasında dəyişiklik yaradır.

Xərclər gəlirlərdən daha sürətlə böyüyür

2026-cı ilin ilk 9 ayında dövlət büdcəsinin xərcləri 25 milyard 348,2 milyon manata çatıb. Bu, ötən ilin eyni dövründəki 24 milyard 668,2 milyon manatla müqayisədə 680 milyon manat və ya 2,8% çoxdur.

Gəlir və xərc dinamikasını yanaşı qoyduqda fərq daha aydın görünür:

Xərclərin artması özlüyündə mənfi hadisə deyil. Dövlət xərcləri sosial öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə, müdafiə və təhlükəsizliyə, infrastruktur layihələrinə və iqtisadi fəallığın dəstəklənməsinə yönələ bilər. Əsas məsələ xərclərin hansı istiqamətlərdə artması və bunun iqtisadiyyata hansı nəticəni verməsidir.

Büdcə profisiti 510 milyon manat azalıb: bu nə deməkdir?

Profisit dövlət büdcəsinin gəlirlərinin xərclərindən artıq olan hissəsidir. 2026-cı ilin ilk 9 ayında gəlirlərlə xərclər arasındakı fərq 3 milyard 963,9 milyon manat olub. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə bu fərq 510,3 milyon manat azalıb. Başqa sözlə, büdcə profisitinin həcmi 11,4% kiçilib.

Beləliklə, profisitin azalması gəlir və xərc arasındakı maliyyə buferinin daraldığını göstərir. Bu tendensiyanın ilin sonuna qədər davam edib-etməyəcəyi isə son rübün gəlir daxilolmalarından və xərclərin icra tempindən asılı olacaq.

İcmal büdcədə də profisit azalıb

Dövlət büdcəsindən daha geniş maliyyə mənzərəsini əhatə edən icmal büdcənin gəlirləri 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında 36 milyard 730,8 milyon manat, xərcləri isə 30 milyard 89,9 milyon manat olub. Beləliklə, icmal büdcədə 6 milyard 640,9 milyon manat profisit yaranıb.

Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə icmal büdcənin gəlirləri 2,4%, xərcləri isə 3,7% artıb. Profisit təxminən 2,9% azalıb.

İcmal büdcə dövlət büdcəsi ilə eyni anlayış deyil: o, dövlət maliyyəsinin daha geniş çərçivəsini əhatə edir. Buna görə iki büdcənin profisitini bir-birinə əlavə etmək olmaz.

İqtisadi mənzərə ilə büdcə gəlirləri arasında hansı əlaqə var?

Büdcə daxilolmaları iqtisadi fəallıq, vergi bazası, xarici ticarət, enerji gəlirləri və fiskal siyasətlə sıx bağlıdır. Buna görə büdcə göstəricilərini iqtisadiyyatın ümumi dinamikasından ayrı qiymətləndirmək olmaz.

Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı ilin yanvar-sentyabr ayları üzrə ilkin göstəricilərinə əsasən, Azərbaycanda ÜDM real ifadədə 1,5%, qeyri-neft-qaz ÜDM-i isə 2,6% artıb. Eyni dövrdə sənaye məhsulu istehsalı 0,8% azalıb, qeyri-neft-qaz sənayesi isə 5,4% böyüyüb.

Bu göstəricilər iqtisadiyyatda vahid istiqamətli dinamikanın olmadığını göstərir. Qeyri-neft-qaz sektorunda artım olsa da, ümumi iqtisadi artım nisbətən zəifdir. Belə şəraitdə büdcə gəlirlərinin cəmi 0,6% artması ayrıca diqqət tələb edir.

Bununla belə, ÜDM-in real artım tempi ilə büdcə gəlirlərinin nominal artımını birbaşa eyniləşdirmək olmaz. Vergi dərəcələri, gəlirlərin mənbələri və dövlət transfertləri də nəticəyə təsir göstərir.