Azərbaycan bankları 7 ayda 859 milyon manat xalis mənfəət götürüb: Banklar bu pulu haradan qazanır?

Azərbaycan bankları ilin ilk 7 ayında 858,7 milyon manat xalis mənfəət əldə edib. Bu, ötən ilin eyni dövründən 25,8% çoxdur. Bəs bank sektorunun gəlirləri hansı mənbələrdən formalaşır? Kreditlər, depozitlər, komissiyalar, yoxsa maliyyə bazarı? Mərkəzi Bankın yeni statistikası bank biznesinin pul qazanma modelində hansı dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir.

Azərbaycanın bank sektoru 2026-cı ilin ilk yeddi ayında ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə daha çox qazanıb. Amma diqqətçəkən məsələ yalnız 858,7 milyon manatlıq xalis mənfəət deyil. Əsas sual başqadır: banklar bu mənfəəti necə yaradır?

Azərbaycan Mərkəzi Bankının iyul üzrə statistik bülleteni göstərir ki, yanvar-iyul aylarında bankların əməliyyat mənfəəti 1 milyard 307,2 milyon manat olub. Bu, 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 20,4% artım deməkdir. Xalis mənfəət isə 682,8 milyon manatdan 858,7 milyon manata yüksəlib və 25,8% artıb. Bankların dövlət büdcəsinə ödədiyi mənfəət vergisi də 165,7 milyon manatdan 213,4 milyon manata qalxıb.

Başqa sözlə, bank sektorunun qazancı təkcə artmayıb - mənfəət artımının tempi əməliyyat mənfəətinin artımından da yüksək olub.Bu isə bank sektorunun gəlir və xərc strukturuna daha yaxından baxmağa maraq yaradır. 

Bankların əsas “qazanc maşını” hələ də kreditlərdir

Bank biznesinin klassik modeli sadədir: bank əhalidən, şirkətlərdən və digər mənbələrdən vəsait cəlb edir, həmin vəsaitin bir hissəsini kredit kimi yerləşdirir və aradakı faiz fərqindən gəlir əldə edir.

Azərbaycan bank sektorunda bu mexanizm hələ də əsas rolunu oynayır. İyulun sonunda bankların kredit portfeli 32,1 milyard manata çatıb. Bunun 17,33 milyard manatı biznes kreditlərinin, 10,04 milyard manatı istehlak kreditlərinin, 4,73 milyard manatı isə ipoteka kreditlərinin payına düşür. Kreditlərin orta faiz dərəcəsi 14,15%, manat kreditlərinin orta faizi isə 15,74% təşkil edir.

Burada mühüm məqam var: bankların qazancı yalnız kredit portfelinin böyüməsindən yaranmır. Kreditin qiyməti, yəni faiz dərəcəsi də gəlirin əsas hissələrindən biridir.

İyulun sonunda manatla kreditlərin orta faizinin 15,74% olması bankların kredit fəaliyyətinin gəlirlilik potensialının hələ kifayət qədər yüksək olduğunu göstərir. Xarici valyutada kreditlər üzrə orta faiz isə 5,78%-dir. Deməli, bankların əsas gəlir mənbələrindən biri olan manat kreditləri kifayət qədər yüksək faizlə işləyir. Bu baxımdan 32 milyard manatlıq kredit portfeli sadəcə bankların müştərilərə verdiyi pul deyil. Bu, bank sektorunun gəlir yaradan əsas aktividir.

Bank bütün kredit faizini qazanc kimi cibinə qoymur

Burada çox vacib bir məqamı nəzərdən qaçırmaq olmaz. Bank müştəriyə kredit verərkən faiz gəliri əldə edir, amma həmin kreditin maliyyələşdirilməsi üçün özü də vəsait cəlb edir. Əhalinin və şirkətlərin depozitlərinə faiz ödəyir, digər banklardan və maliyyə institutlarından vəsait cəlb edə bilər, istiqraz və digər öhdəliklər üzrə xərc çəkir. Yəni bankın real qazancı kreditdən aldığı faizlə maliyyələşmə xərci arasındakı fərqdən formalaşır.

Bu baxımdan bank sektorunun mənfəətinin artması bizə bir mühüm siqnal verir: ya bankların gəlir gətirən aktivləri daha sürətlə böyüyüb, ya maliyyələşmə xərclərinə nisbətən kredit gəlirləri daha əlverişli olub, ya da qeyri-faiz gəlirləri artıb.

Yalnız kreditdən qazanmır

Mərkəzi Bankın statistikasında bank sektorunun gəlirləri faiz və qeyri-faiz komponentlərinə ayrılır. İyulun sonuna bankların xalis faiz gəliri təxminən 2 milyard manatlıq səviyyəyə çatıb, qeyri-faiz gəlirləri də bankların ümumi gəlir strukturunda mühüm yer tutur. Bu o deməkdir ki, bankların biznes modeli artıq yalnız “depozit götür, kredit ver, faiz qazan” modelindən ibarət deyil. Bankların komissiya və digər qeyri-faiz gəlirləri kart əməliyyatları, köçürmələr, hesablaşmalar, valyuta əməliyyatları, zəmanətlər, akkreditivlər, investisiya və digər xidmətlərdən formalaşır. Bu istiqamətin əhəmiyyəti xüsusilə rəqəmsal bankçılığın sürətlə genişləndiyi şəraitdə artır.

Azərbaycan bankında ikinci böyük qazanc xətti: komissiyalar

Son illərdə bankların gəlir modelində qeyri-faiz gəlirlərinin əhəmiyyəti artır. Bunun səbəbi aydındır: kredit vermək kapital və risk tələb edir. Hər əlavə kredit bankın balansında aktivlə yanaşı, kredit riski də yaradır. Komissiya gəlirində isə bank eyni həcmdə kredit riski daşımadan gəlir əldə edə bilir. Məsələn, kartla ödəniş, pul köçürməsi, hesab xidməti, ekvayrinq və digər bank xidmətləri böyük sayda əməliyyatların üzərində kiçik marjalar hesabına əhəmiyyətli gəlir yarada bilər.

AMB-nin statistikasına görə, iyulda bank kartları ilə ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi də yüksək olaraq qalır. Elektron ödənişlərin sürətli böyüməsi bankların komissiya gəlirləri üçün yeni baza yaradır. Yəni bankların gəlir modeli getdikcə kredit və xidmət modelinə çevrilir.

Depozitlər bank üçün həm resurs, həm də xərcdir

İyulun sonunda fiziki şəxslərin banklardakı əmanətləri 6,55 milyard manat olub. Bunun 5,85 milyard manatı uzunmüddətli əmanətlərdir. Bu rəqəm bank sektorunun maliyyələşmə bazasının nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Amma depozit artımına yalnız bank üçün “müsbət” göstərici kimi baxmaq düzgün olmaz. Çünki bankın cəlb etdiyi depozit onun üçün eyni zamanda faiz xərcidir.

Məsələn, bank 100 milyon manat depozit cəlb edir və həmin vəsaiti kreditləşdirirsə, kreditdən əldə etdiyi gəlir depozit sahibinə ödədiyi faizdən yüksək olmalıdır ki, arada marja yaransın. Bu səbəbdən bankların mənfəətini araşdırarkən yalnız “depozitlər artıb” demək kifayət deyil. Əsas sual budur ki, depozitlərin qiyməti nə qədərdir və bank həmin vəsaiti hansı gəlirliliklə yerləşdirir?

Banklar üçün manat kreditləri niyə xüsusilə vacibdir?

AMB-nin iyul məlumatında manat kreditlərinin orta faiz dərəcəsi 15,74%, xarici valyutada kreditlərin orta faiz dərəcəsi isə 5,78% göstərilir. Bu fərq təsadüfi deyil. Manatla kreditlərin daha yüksək faizlə verilməsi bankların manat aktivlərindən daha yüksək nominal gəlir əldə etməsinə imkan yaradır. Təbii ki, bunun qarşı tərəfində manatla maliyyələşmənin də qiyməti var. Amma burada daha bir maraqlı məqam ortaya çıxır: inflyasiya 5,8% olduğu halda manat kreditlərinin orta faizi 15,74%-dir. Bu, nominal və real faiz arasındakı fərqin bank sektorunun gəlirliliyinə niyə təsir etdiyini göstərir.

Başqa sözlə, bankın qazancı yalnız “faiz yüksəkdir” arqumenti ilə izah edilə bilməz. Bankın real gəlirliliyi üçün depozitlərin qiyməti, əməliyyat xərcləri, problemli kreditlər üzrə ehtiyatlar və kapitalın dəyəri də nəzərə alınmalıdır.

Mənfəətin sürətli artımında risk faktoru varmı?

Bank sektorunda mənfəətin artması özü-özlüyündə problem deyil. Əksinə, sağlam bank sektoru üçün yüksək mənfəət kapitalın artması, yeni kreditlərin maliyyələşdirilməsi və şoklara qarşı dayanıqlılığın yüksəlməsi deməkdir. Amma bankların gəlirlərinin hansı risk hesabına yaradıldığı daha vacibdir. İyulun sonunda kredit portfeli 32,1 milyard manat olduğu halda, qeyri-işlək kreditlərin kredit portfelinə nisbəti təxminən 2,9% səviyyəsindədir.

Bu göstərici hələ sistem böhranından xəbər vermir. Lakin kredit portfeli böyüdükcə bankların gələcək mənfəətinin bir hissəsi problemli kreditlər üzrə mümkün itkilərdən asılı olacaq. Çünki bank bu gün kreditdən faiz qazanır, amma kreditin keyfiyyəti pisləşərsə, sabah həmin gəlirin bir hissəsi ehtiyatlara yönələ bilər. Bank sektorunun bugünkü mənfəəti ilə sabahkı kredit riski arasında məhz belə bir əlaqə var.

858,7 milyon manatın arxasında nə dayanır?

Beləliklə, 2026-cı ilin ilk yeddi ayının mənfəət rəqəmini bir cümlə ilə izah etmək mümkün deyil. Bankların qazancının arxasında bir neçə paralel proses dayanır: Birincisi kredit portfeli böyüyür. İyulun sonunda portfel 32,1 milyard manata çatıb. İkincisi kreditlərin qiyməti, xüsusilə manat kreditləri üzrə faizlər yüksək olaraq qalır. Manat kreditlərinin orta faizi 15,74%-dir. Üçüncüsü bankların qeyri-faiz gəlirləri də gəlir modelində mühüm rol oynayır. Dördüncüsü rəqəmsal ödənişlər və bank xidmətlərinin genişlənməsi komissiya gəlirlərinin böyüməsi üçün baza yaradır. Beşincisi, bank sektorunun maliyyə nəticələri xərclər və ehtiyatlar nəzərə alındıqdan sonra belə güclü xalis mənfəət artımı göstərir.

Nəticədə bankların 2026-cı ilin ilk yeddi ayında əldə etdiyi 858,7 milyon manatlıq xalis mənfəət təsadüfi rəqəm deyil. Bu, kredit bazarının böyüməsi, faiz marjası, komissiya gəlirləri və bankların əməliyyat səmərəliliyinin birlikdə yaratdığı nəticədir.

Əsas sual bundan sonra başlayır. Azərbaycan bankları hazırda pul qazanmaq baxımından əvvəlkindən daha güclü vəziyyətdədir. Amma bu qazancın davamlı olub-olmayacağını kredit portfelinin keyfiyyəti, maliyyələşmə xərcləri və faiz marjasının gələcək dinamikası müəyyən edəcək.

Başqa sözlə, 858,7 milyon manat bank sektorunun bugünkü nəticəsidir. Əsas məsələ isə bu mənfəətin nə qədərinin sabah da təkrarlana biləcəyidir. Məhz buna görə növbəti aylarda bank sektorunda izlənməli üç əsas indikator mənfəətin özü yox, xalis faiz marjası, problemli kreditlər və ehtiyatlara ayırmalardır.