Gazprombank menecerləri sanksiyaların yaratdığı bazar xaosundan necə 9 milyon avro qazandılar?

Dörd top-menecer, 17 milyon avroluq şəxsi kredit, 50-dən çox istiqraz əməliyyatı və 9 milyon avrodan artıq mənfəət. Rusiya bank sektorunda sanksiyalardan sonra yaranmış maliyyə mexanizmlərindən istifadə etməklə milyonlarla avro qazanc əldə edildiyi barədə araşdırma dərc olunub.

“Financial Times”ın araşdırmasına görə, “Gazprombank”ın Lüksemburqdakı filialının dörd top-meneceri 2022-ci ildə Rusiyaya qarşı genişmiqyaslı sanksiyaların tətbiqindən sonra Avropa istiqraz bazarında yaranmış kəskin qiymət fərqindən istifadə edərək 9 milyon avrodan çox mənfəət əldə ediblər. Söhbət Dmitri Derkaç, Sergey Nekrasov, Sergey Belousov və Pavel Bolşakovdan gedir.

Milyonlarla avroluq mexanizm necə işləyib?

2022-ci ildə Rusiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq edildikdən sonra rusiyalı investorların xarici valyutada buraxılmış bir sıra Rusiya avrobondları üzrə ödənişləri almaq imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşıb. Nəticədə Avropa bazarında Rusiya şirkətlərinin istiqrazları, o cümlədən “Gazprom”un avrobondları nominal dəyərindən xeyli aşağı qiymətə satılmağa başlayıb.

Rusiyada isə investorların hüquqlarını qorumaq məqsədilə “əvəzedici istiqrazlar” mexanizmi yaradılıb. Bu mexanizm çərçivəsində Rusiya şirkətlərinin xarici valyutada buraxdığı əvvəlki istiqrazların əvəzinə yeni istiqrazlar təqdim edilirdi.

Məhz Avropadakı ucuz qiymət ilə Rusiyadakı nominal dəyər arasındakı fərq burada əsas qazanc mənbəyinə çevrilib. Sadə dillə desək, Avropada ucuz al, Rusiyada nominal dəyərə dəyiş, qiymət fərqindən qazan.

Bu, klassik arbitraj mexanizminə bənzəyir. Lakin sözügedən halda əməliyyatların və iştirakçıların “Gazprombank”dakı mövqeyi ciddi suallar yaradıb.

Bankın öz menecerləri 17 milyon avro kredit götürüb

Araşdırmaya görə, dörd menecer işəgötürənlərindən ümumilikdə ən azı 17 milyon avro şəxsi kredit alıb. Daha sonra onlar bu vəsaitlə Avropa bazarında böyük endirimlə satılan “Gazprom” istiqrazlarını almağa başlayıblar. Onlar 50-dən çox əməliyyat həyata keçiriblər. Financial Times-ın hesablamalarına görə, bu əməliyyatlar nəticəsində ümumi mənfəət 9 milyon avrodan çox ola bilərdi. Burada ən diqqətçəkən məqam isə əməliyyatların koordinasiyalı şəkildə aparılmasıdır.

Araşdırmaya əsasən, menecerlər çox vaxt eyni istiqrazlardan eyni gündə eyni miqdarda alırdılar. Bəzi hallarda isə bunu “Gazprom”un hansı istiqrazların dəyişdirilə biləcəyi barədə rəsmi məlumat yaymasından əvvəl edirdilər. Bu isə araşdırmanın ən ciddi suallarından birini yaradır: Menecerlər hansı istiqrazların dəyişdiriləcəyini əvvəlcədən bilirdilərmi?

Əsas qazanc qiymət fərqindən yaranıb

Burada maliyyə mexanizmini anlamaq vacibdir. Sanksiyalardan sonra Avropa investorları üçün Rusiya istiqrazlarının likvidliyi və gələcək ödənişləri ilə bağlı böyük qeyri-müəyyənlik yaranmışdı. Bu səbəbdən istiqrazlar nominal dəyərindən ciddi aşağı qiymətlərlə satılırdı. Tutaq ki, nominal dəyəri 100 avro olan istiqraz Avropada 50 avroya satılırdı. Əgər investor həmin istiqrazı Rusiyada yenidən nominal dəyəri olan 100 avroluq əvəzedici istiqraza dəyişə bilirdisə, nəzəri olaraq: 50 avro alış, 100 avro nominal dəyər = 50 avroluq fərq yaranırdı.

Əlbəttə, real əməliyyatlarda qiymətlər, valyuta, komissiyalar, vergilər və digər xərclər nəzərə alınmalıdır. Amma mexanizmin iqtisadi məntiqi məhz bu qiymət fərqinə əsaslanırdı.

Niyə bu əməliyyatlar şübhə doğurub?

Məsələ yalnız menecerlərin istiqraz alması deyil. Əsas sual məlumat üstünlüyünün olub-olmamasıdır. Çünki sözügedən şəxslər adi bazar iştirakçıları deyildilər. Onlar “Gazprombank”ın Lüksemburq filialında yüksək vəzifələr tuturdular və istiqrazların dəyişdirilməsi prosesinin necə işlədiyini bilirdilər. Araşdırmaya görə, “Gazprom” hansı istiqrazların dəyişdirilə biləcəyi barədə məlumatı son anda açıqlayır və investorların qarşısında təxminən iki həftəlik çox qısa müddət qoyurdu. Əgər bank menecerləri hansı istiqrazların dəyişdiriləcəyini bazarın digər iştirakçılarından əvvəl bilirdilərsə, bu, insayder məlumatından istifadə və mümkün maraqlar toqquşması məsələsini gündəmə gətirir.

Araşdırma ilə tanış olan Aİ rəsmilərindən biri əməliyyatların sanksiyalardan yayınmaya bənzədiyini və məsələnin Lüksemburqda cinayət araşdırmasının predmeti ola biləcəyini bildirib.

Gazprombank ittihamları rədd edir

“Gazprombank”ın Lüksemburq filialı isə bütün qanunlara, qaydalara və normativlərə ciddi şəkildə əməl etdiyini bildirib. Bankın açıqlamasına görə, qurum heç vaxt Aİ sanksiyalarının pozulmasında iştirak etməyib. Dmitri Derkaç da hər hansı qanun pozuntusunu qəti şəkildə rədd edib. Onun sözlərinə görə, Lüksemburq bank tənzimləyicisinin geniş yoxlamadan sonra ciddi irad bildirməməsi əməliyyatlarda qanunsuzluq olmadığını göstərir. Bundan başqa, araşdırmada adı çəkilən dörd menecer artıq “Gazprombank”da çalışmır.

Bu hadisə maliyyə bazarları üçün nə deyir?

Hadisənin ən maraqlı tərəfi yalnız dörd şəxsin 9 milyon avro qazanması deyil. Bu hadisə sanksiyaların maliyyə bazarlarında yaratdığı gözlənilməz qiymət fərqlərinin necə yeni arbitraj imkanları yaratdığını göstərir. Sanksiyalar bir tərəfdən Rusiya aktivlərinin Qərb maliyyə sistemində dövriyyəsini məhdudlaşdırdı. Digər tərəfdən isə müxtəlif hüquqi və maliyyə sistemlərinin bir-birindən ayrılması nəticəsində eyni aktiv üçün fərqli bazarlarda tamamilə fərqli qiymətlər formalaşdı.

Belə vəziyyətlərdə isə bazarı və mexanizmi daha yaxşı bilən iştirakçıların informasiya üstünlüyü böyük maliyyə qazancına çevrilə bilər. Məhz buna görə bu hadisənin mərkəzində təkcə “9 milyon avro necə qazanıldı?” sualı dayanmır.

Daha böyük sual budur: Sanksiyaların yaratdığı maliyyə boşluqlarından kimlər və necə istifadə etdi? Bu hadisə həmçinin bank rəhbərlərinin şəxsi investisiyalarına, maraqlar toqquşmasına, daxili nəzarət mexanizmlərinə və sanksiya rejimlərinin effektivliyinə dair ciddi suallar yaradır.

Hazırda araşdırmada səsləndirilən ittihamların hüquqi qiyməti ayrıca məsələdir. “Gazprombank” və menecerlər qanunsuzluq iddialarını rədd edir. Buna görə də 9 milyon avroluq mənfəət faktı ilə qanun pozuntusunun sübuta yetirilməsi eyni şey deyil. Lakin Financial Times-ın araşdırmasının ortaya qoyduğu maliyyə mexanizmi bir şeyi aydın göstərir: Maliyyə bazarında xaos bəziləri üçün itki, bəziləri üçün isə milyonlarla avroluq fürsət yarada bilər.