Bill Qeytsdən süni intellektə vergi təklifi: maşınlar insanları əvəz etdikcə vergi də ödəməlidir

Microsoft-un həmtəsisçisi hesab edir ki, süni intellektin əmək bazarına təsiri sürətləndikcə hökumətlər buna hazırlaşmalıdır. Qeyts bəzi iş yerlərinin yalnız insanlar üçün saxlanılmasını və insan əməyini əvəz edən süni intellekt və robotlardan vergi tutulmasını təklif edir.

Microsoft-un həmtəsisçisi Bill Qeyts süni intellektin sürətli inkişafının əmək bazarında ciddi dəyişikliklər yaradacağı barədə xəbərdarlıq edib. Qeyts hesab edir ki, süni intellekt insanların gördüyü işləri getdikcə daha çox öz üzərinə götürdükcə dövlətlər yeni vergi mexanizmləri hazırlamalıdır. Onun fikrincə, insan işçini robot və ya süni intellekt sistemi ilə əvəz edən şirkətlərdən əlavə vergi tutulması mümkündür. Qeyts bu vəsaitlərin iş yerlərini itirən insanların yenidən hazırlanmasına, sosial müdafiə sistemlərinin maliyyələşdirilməsinə və əmək bazarındakı keçidin yumşaldılmasına yönəldilməsini təklif edir.

“İşçini işə götürəndə vergi ödəyirsən, robot alanda isə...”

Qeytsin arqumentinə görə, mövcud vergi sistemi müəyyən mənada avtomatlaşdırmanı insan əməyinin hesabına stimullaşdıra bilər. Şirkət işçi götürdükdə həmin işçinin əməkhaqqı üzərindən əmək və digər vergilər ödəyir. Robot və ya süni intellekt sistemi aldıqda isə onun alınması biznes xərci kimi nəzərə alına bilər. Qeyts hesab edir ki, bu yanaşma şirkətləri insan əməyini maşınlarla əvəz etməyə əlavə iqtisadi stimul verə bilər. Bu səbəbdən o, robotlardan və süni intellekt sistemlərinin istifadəsindən vergi tutulmasını müzakirəyə çıxarmağı təklif edir. Onun yanaşmasına görə, söhbət texnologiyanın inkişafının qarşısını almaqdan yox, avtomatlaşdırmanın yaratdığı iqtisadi qazancın cəmiyyət arasında daha ədalətli bölüşdürülməsindən gedir. 

Bəzi iş yerləri yalnız insanlar üçün saxlanıla bilər

Qeytsin digər təklifi daha qeyri-adi xarakter daşıyır. O, bəzi peşələrin gələcəkdə “Human Reserved” – yəni “insanlar üçün qorunan” iş yerləri kimi müəyyənləşdirilməsini təklif edir. Onun fikrincə, texnologiyanın müəyyən işi görə bilməsi həmin işin mütləq maşınlara həvalə edilməli olduğu anlamına gəlmir. Xüsusilə səhiyyə, təhsil, uşaq və yaşlılara qulluq kimi sahələrdə insan ünsiyyətinin və empatiyanın əvəzolunmaz olduğunu düşünən Qeyts bəzi işlərin iqtisadi səmərəlilik naminə tam avtomatlaşdırılmamasını mümkün variant kimi təqdim edir. Qeyts bu yanaşmanı təbiət qoruqlarına bənzədir: müəyyən ərazilərdən iqtisadi məqsədlərlə istifadə etmək mümkün olsa da, cəmiyyət onların qorunmasını daha vacib hesab edir. Eyni məntiqlə bəzi peşələr də texnologiya onları əvəz edə bilsə belə, insanlar üçün saxlanıla bilər. 

Əsas təhlükə yalnız ağ yaxalı işlər deyil

Süni intellektin əmək bazarına təsiri ilə bağlı müzakirələr indiyə qədər əsasən proqramçılar, hüquqşünaslar, mühasiblər, marketoloqlar və digər ofis işçiləri üzərində cəmlənirdi. Lakin Qeyts hesab edir ki, növbəti mərhələdə robot texnologiyalarının inkişafı mavi yaxalı işçilərə də ciddi təsir göstərə bilər. O, tikinti və xidmət sektorları kimi sahələrdə “ağıllı” robotların yaxın illərdə insanlarla rəqabət aparmağa başlamasının mümkün olduğunu bildirir. Bu isə problemin miqyasını daha da böyüdə bilər. Çünki texnologiyanın əvvəlki dalğalarında bir çox ənənəvi iş yerləri yox olsa da, onların yerinə yeni peşələr yaranırdı. Qeytsin narahatlığı ondan ibarətdir ki, süni intellekt bu dəfə insanların özünün həyata keçirdiyi intellektual və fiziki tapşırıqları eyni vaxtda əvəz edə bilər. Nəticədə əvvəlki texnoloji inqilablardan fərqli olaraq, yeni iş yerlərinin itirilən iş yerlərini tam kompensasiya etməməsi riski yaranır. 

Qeyts: dünya süni intellekt dövrünə hazır deyil

Qeyts yeni açıqlamalarında süni intellektə münasibətdə əvvəlki optimist mövqeyindən daha ehtiyatlı mövqeyə keçib. O hesab edir ki, AI-nin inkişafı hökumətlərin və cəmiyyətlərin uyğunlaşma sürətini üstələyir. Qeytsin fikrincə, süni intellekt yalnız əmək bazarını deyil, həmçinin kibertəhlükəsizlik, bioloji təhlükələr, təhsil, uşaqların inkişafı və sosial münasibətlər kimi sahələri də dəyişdirə bilər. O, buna görə süni intellekt üzrə həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə daha güclü tənzimləmə mexanizmlərinin yaradılmasını istəyir. 

Qeyts hətta ABŞ və Çinin AI təhlükəsizliyi məsələsində əməkdaşlıq etməsinin vacibliyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, ABŞ süni intellektin təhlükəli istifadəsinin qarşısının alınması istiqamətində liderlik etsə, digər ölkələrin də bu yanaşmaya qoşulması mümkün ola bilər. 

Süni intellekt vergisi nə deməkdir?

Qeytsin təklifinin iqtisadi mahiyyəti əslində kifayət qədər sadədir: Əgər şirkət insan əməyini maşınla əvəz etməklə daha çox gəlir əldə edirsə, bu keçiddən yaranan sosial xərclərin bir hissəsini də ödəməlidir. Məsələn, bir müəssisə 100 işçinin gördüyü işi avtomatlaşdırılmış sistemlə həyata keçirirsə, həmin müəssisənin əməkhaqqı fondu və əmək vergiləri azalır. Eyni zamanda işçilərin bir hissəsi işini itirə və dövlətin sosial dəstəyinə ehtiyac yarana bilər. Qeytsin təklif etdiyi mexanizm həmin boşluğu qismən kompensasiya etməyə yönəlib. Lakin burada əsas sual da ortaya çıxır: Robot vergisi şirkətləri avtomatlaşdırmadan çəkindirəcək, yoxsa dövlətə yeni sosial siyasət üçün maliyyə mənbəyi yaradacaq? Çünki vergi həddindən artıq yüksək müəyyənləşdirilərsə, texnoloji investisiyalar zəifləyə bilər. Çox aşağı olarsa isə əmək bazarındakı dəyişikliklərin sosial nəticələrini kompensasiya etmək üçün kifayət etməyə bilər. 

Süni intellekt: dünyanın ən böyük bərabərləşdiricisi, yoxsa ədalətsizliyin mənbəyi?

Qeytsin mövqeyində əsas paradoks da məhz budur. O, süni intellektin səhiyyə, enerji, kənd təsərrüfatı və təhsil kimi sahələrdə böyük faydalar yarada biləcəyinə inanır.

Amma eyni texnologiyanın düzgün idarə olunmadığı halda gəlir bərabərsizliyini artırmaq, milyonlarla insanın əmək bazarındakı mövqeyini zəiflətmək və cəmiyyətdə ciddi sosial gərginlik yaratmaq potensialı olduğunu düşünür. Bu səbəbdən Qeytsin mesajı texnologiyaya qarşı çıxışdan daha çox süni intellektin yaratdığı iqtisadi qazancın kimə çatacağı ilə bağlı xəbərdarlıqdır.

Əsas sual artıq “AI insanları əvəz edəcəkmi?” deyil. Əsas sual budur: insanlar AI tərəfindən əvəzləndikdə, yaranan iqtisadi dəyər cəmiyyət arasında necə bölüşdürüləcək? Bill Qeytsin “AI vergisi” təklifi məhz bu suala cavab axtarışının ən diqqətçəkən nümunələrindən biridir.