Dünya xəritəsi bizi aldadır? BMT niyə xəritələrin dəyişdirilməsini istəyir
Dünya xəritəsinə baxanda Qrenlandiya ilə Afrikanın ölçülərinin bir-birinə yaxın olduğunu düşünmək mümkündür. Əslində isə Afrika Qrenlandiyadan təxminən 14 dəfə böyükdür.
Məhz bu kimi təhriflərə görə dünya xəritəsinin necə təsvir olunması məsələsi yenidən gündəmə gəlib. Sentyabrın 4-də BMT Baş Assambleyası Yer kürəsinin xəritələrdə daha düzgün göstərilməsini təşviq edən qətnamə qəbul edib. Sənədi 164 ölkə dəstəkləyib, ABŞ əleyhinə səs verib, 6 ölkə bitərəf qalıb. Amma xəbərin ən maraqlı tərəfi budur: BMT əslində “köhnə dünya xəritəsini ləğv etməyib”.
Problem haradadır?
Uzun illərdir dünyada ən məşhur xəritə təsvirlərindən biri Mercator proyeksiyasıdır. Bu proyeksiya 1569-cu ildə flamand kartoqraf Gerardus Mercator tərəfindən yaradılıb və əsas məqsədlərindən biri dənizçilərə naviqasiyada kömək etmək olub.
Mercator xəritəsinin mühüm üstünlüyü var: kompasla müəyyən istiqamətdə hərəkət edən gəminin marşrutunu düz xətt kimi göstərmək mümkündür. Buna görə bu proyeksiya dəniz naviqasiyası üçün çox faydalı olub.
Amma bunun əvəzində başqa problem yaranır: ekvatordan uzaqlaşdıqca ərazilər xəritədə olduğundan daha böyük görünür.
Nəticədə Şimali Amerika, Avropa və xüsusilə Arktikaya yaxın ərazilər vizual olaraq böyüyür, Afrika və ekvatora yaxın regionlar isə nisbətən kiçik görünür. Məsələn, xəritədə Qrenlandiya Afrikaya yaxın ölçüdə təsvir oluna bilər. Halbuki real ərazi baxımından Afrika Qrenlandiyadan təxminən 14 dəfə böyükdür.
Bəs “düzgün” dünya xəritəsi hansıdır?
Burada daha maraqlı məqam başlayır: əslində tamamilə düzgün dünya xəritəsi yoxdur. Səbəb çox sadədir. Yer kürəsi kürə formasındadır, xəritə isə kağız və ya ekran kimi düz səthdir. Kürəni düz səthə keçirərkən hansısa xüsusiyyəti mütləq təhrif etmək lazım gəlir.
Bir proyeksiya ölkələrin ərazi ölçülərini daha düzgün saxlayır, digəri istiqamətləri, başqa biri məsafələri və ya bucaqları daha yaxşı göstərir.
Deməli, məsələ “hansı xəritə doğrudur?” sualından çox, “hansı məqsəd üçün hansı xəritə daha uyğundur?” sualıdır.
BMT nəyi dəyişmək istəyir?
BMT-nin dəstəklədiyi təşəbbüsün arxasında əsasən Equal Earth kimi bərabərsahəli proyeksiyalardan daha çox istifadə etmək ideyası dayanır.
Bu xəritələr qitələrin və ölkələrin nisbi ərazi ölçülərini daha düzgün göstərir. Beləliklə, Afrikanın xəritədə real ölçüsünə daha yaxın görüntüsü yaranır. Lakin bu, Mercator xəritəsinin birdəfəlik yoxa çıxacağı anlamına gəlmir.
BMT qətnaməsi tövsiyə xarakterlidir. Sənəd hökumətləri, təhsil müəssisələrini, beynəlxalq təşkilatları və texnologiya şirkətlərini ərazilərin ölçülərinin müqayisəsinin vacib olduğu hallarda Equal Earth və digər bərabərsahəli proyeksiyalardan istifadəyə təşviq edir.
Google Maps niyə hələ də “köhnə” xəritəyə bənzəyir?
Maraqlıdır ki, Mercator proyeksiyasının həyatda qalmasının səbəbi yalnız tarix deyil. Onun Web Mercator adlanan variantı internet xəritələri üçün çox əlverişlidir. Rəqəmsal xəritələrdə böyük ərazini kiçik hissələrə bölmək, istifadəçinin yalnız ehtiyac duyduğu hissəni yükləmək və müxtəlif miqyaslarda sürətli görüntüləmək mümkündür.
Yəni 400 ildən çox əvvəl dənizçilər üçün əlverişli olan proyeksiya XXI əsrdə başqa səbəbdən – rəqəmsal xəritələrin texniki tələblərinə uyğun olduğuna görə yenidən populyarlaşıb.
Xəritə sadəcə xəritə deyil
Bu mübahisənin bir də siyasi və sosial tərəfi var. Afrika ölkələri və onları dəstəkləyən təşkilatlar hesab edirlər ki, qitənin xəritələrdə uzun müddət olduğundan kiçik görünməsi dünyanın qlobal güc mərkəzləri haqqında təsəvvürlərə də təsir edib. “Correct the Map” kampaniyası məhz bu problemi gündəmə gətirib və Afrika İttifaqı 2025-ci ildə təşəbbüsü dəstəkləyib. Beləliklə, söhbət sadəcə xəritədə Afrikanın bir qədər böyük görünməsindən getmir.
Xəritə dünyanı necə gördüyümüzü formalaşdırır. Və BMT-nin son qərarı da əslində “dünyanın xəritəsini dəyişməkdən” çox, dünyanı necə göstərdiyimizi yenidən düşünmək çağırışıdır. Bir detal da qalır: dünya xəritəsində dəyişiklik olsa belə, Yer kürəsinin özü dəyişmir. Sadəcə onu necə gördüyümüz dəyişir.
