İşçinin bacarığı, yoxsa AI-nın gücü? İş dünyasında yeni dilemma

Süni intellekt əmək bazarında məhsuldarlığı artırmaqla yanaşı, işçinin real bacarıqlarının qiymətləndirilməsi ilə bağlı yeni problem yaradır.

Süni intellekt işçilərə daha sürətli işləməyə, daha mürəkkəb tapşırıqları yerinə yetirməyə və əvvəllər bacarmadıqları işlərin öhdəsindən gəlməyə imkan verir. Lakin texnologiyanın iş həyatına sürətlə inteqrasiyası başqa bir sualı da gündəmə gətirir: işəgötürən işçinin əldə etdiyi nəticənin nə qədərinin onun öz bacarığı, nə qədərinin isə süni intellektin imkanları hesabına yarandığını necə müəyyən etməlidir?

Euronews-un yayımladığı yeni araşdırmaya görə, işçilərin böyük hissəsi artıq bu fərqin mövcud olduğunu düşünür. ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Avropa İttifaqı və Latın Amerikasından 9 684 işləyən şəxsin iştirak etdiyi sorğu süni intellektin işçilərin peşəkar görünüşünü əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdiyini göstərib.

Hər iki işçidən biri özünü daha təcrübəli göstərir

Araşdırmanın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri budur ki, respondentlərin 52%-i süni intellektin onları real bacarıqlarından daha təcrübəli göstərdiyini bildirib. Başqa sözlə, əməkdaşın təqdim etdiyi yekun nəticə onun müstəqil şəkildə əldə edə biləcəyi nəticədən daha yüksək ola bilər. Bu isə xüsusilə işə qəbul, vəzifədə yüksəliş və əməkdaşın daha böyük məsuliyyət daşıyan vəzifəyə təyin edilməsi zamanı əhəmiyyətli məsələdir.

Sorğuda iştirak edənlərin 64%-i süni intellektdən təkbaşına yerinə yetirə bilməyəcəkləri işi görmək üçün istifadə etdiyini deyib. Daha 43% respondent isə AI-nın onlara hələ özlərini tam hazır hesab etmədikləri məsuliyyətləri üzərlərinə götürməyə imkan verdiyini bildirib.

Bu rəqəmlər süni intellektin artıq sadəcə köməkçi alət olmadığını göstərir. AI bəzi hallarda əməkdaşın faktiki imkanlarının sərhədlərini genişləndirir.

İşçilər AI olmadan işləməkdə çətinlik çəkə bilərlər

Araşdırmanın başqa bir nəticəsi isə iş dünyası üçün daha ciddi siqnal sayıla bilər. Respondentlərin 35%-i süni intellekt olmadan hazırkı işlərinin müəyyən hissəsini yerinə yetirməkdə çətinlik çəkəcəyini etiraf edib. Bu vəziyyət AI-nın məhsuldarlığı artıran alətdən iş prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrildiyini göstərir. Lakin burada incə bir xətt var: texnologiya işçinin imkanlarını artırır, yoxsa müəyyən bacarıqların özündə formalaşmasının qarşısını alır?

Məhz bu sual gələcəkdə şirkətlərin insan kapitalına yanaşmasında mühüm rol oynaya bilər.

AI ilə görülən iş hər zaman rəhbərə deyilməyir

Problemin başqa tərəfi isə şəffaflıqdır. Araşdırmaya əsasən, işçilərin 39%-i AI köməyi ilə hazırladıqları işi bunu qeyd etmədən təqdim etdiklərini deyib. Daha 30% respondent isə əsas hissəsini texnologiyanın hazırladığı işə görə tərif aldıqlarını bildirib. Burada söhbət mütləq şəkildə qayda pozuntusundan getmir. Çünki bir çox şirkətdə əməkdaşın hər dəfə AI-dan istifadə etdiyini açıqlaması tələb olunmur. Lakin nəticədə rəhbərlik işçinin performansını qiymətləndirərkən həmin nəticənin arxasında nə qədər insan əməyinin dayandığını tam bilməyə bilər.

Bu isə xüsusilə karyera qərarlarında əhəmiyyətli olur. Sorğuda iştirak edənlərin 19%-i AI köməyi ilə görülmüş işlərin onların vəzifədə yüksəlməsinə töhfə verdiyini bildirib.

Beləliklə, süni intellekt artıq yalnız işçinin gündəlik məhsuldarlığına deyil, onun karyera trayektoriyasına da təsir göstərir.

Şirkətlər işçini necə qiymətləndirməlidir?

Ənənəvi əmək bazarında işçinin hazırladığı məhsul və ya nəticə onun bacarığının əsas göstəricilərindən biri idi. AI dövründə isə bu yanaşma getdikcə daha az kifayət edir.

Çünki eyni keyfiyyətdə hesabatı, təqdimatı, kodu və ya analizi iki əməkdaş hazırlaya bilər, amma onların AI-dan istifadə səviyyəsi tamamilə fərqli ola bilər.

Bu səbəbdən şirkətlər üçün yeni qiymətləndirmə modeli formalaşa bilər: yalnız “nə hazırladı?” sualı deyil, həm də “niyə belə qərar verdi?”, “nəticəni nə qədər başa düşür?”, “AI-nın səhvini müəyyən edə bilirmi?” sualları ön plana çıxa bilər.

Araşdırmanın müəllifləri də xüsusilə “problem framing” – yəni problemi düzgün müəyyənləşdirmək bacarığının əhəmiyyətini vurğulayırlar. Çünki yüksək keyfiyyətli yekun nəticədən işçinin düzgün sualı verib-vermədiyini və qərarın arxasındakı məntiqi həmişə görmək mümkün deyil.

Bu yanaşma əmək bazarında maraqlı dəyişiklik yarada bilər: gələcəkdə ən dəyərli əməkdaş sadəcə AI-dan ən yaxşı cavabı alan deyil, AI-nın verdiyi cavabın nə vaxt doğru, nə vaxt yanlış olduğunu ayırd edə bilən şəxs ola bilər.

AI alətdir, yoxsa “dayaq”?

Burada başqa bir risk də ortaya çıxır. Əgər əməkdaş müəyyən işi AI-nın köməyi ilə uğurla yerinə yetirirsə, bu avtomatik olaraq onun həmin işi bilmədiyi anlamına gəlmir. Əksinə, süni intellektdən səmərəli istifadə etmək özü yeni peşəkar bacarıq hesab oluna bilər.

Problem o zaman yaranır ki, əməkdaş AI-nın hazırladığı nəticənin səhv olduğunu müəyyən edə bilmir, qərarın məntiqini izah edə bilmir və texnologiya əlçatmaz olduqda işi müstəqil şəkildə davam etdirə bilmir. Bu halda AI məhsuldarlığı artıran vasitədən asılılıq yaradan mexanizmə çevrilə bilər.

Əmək bazarında yeni meyar formalaşır

Süni intellektin sürətlə inkişaf etməsi bu problemi daha da aktuallaşdırır. Araşdırmada istinad edilən məlumatlara görə, AI sistemlərinin avtonomluğunun inkişaf tempi də sürətlənir. Bu isə gələcəkdə texnologiyanın insan müdaxiləsi olmadan daha çox işi yerinə yetirməsi deməkdir.

Nəticədə əmək bazarında işçinin dəyərinin ölçülməsi də dəyişə bilər. Əvvəllər əsas sual “Bu işi görə bilirsənmi?” idisə, AI dövründə sual getdikcə “Bu işi AI ilə nə qədər yaxşı görə bilirsən və nəticəyə görə məsuliyyət daşıya bilirsənmi?” formasına çevrilir.

Bu baxımdan süni intellekt insan əməyini əvəz edən texnologiyadan daha çox, insanın bacarığını böyüdən, lakin eyni zamanda onun real bacarığının ölçülməsini çətinləşdirən alətə çevrilir.

Şirkətlər üçün əsas çağırış isə AI istifadəsini qadağan etmək deyil. Əsas məsələ işçinin texnologiyadan istifadə etməklə əldə etdiyi nəticə ilə onun müstəqil düşünmə, qərarvermə, problem həll etmə və nəticəyə görə məsuliyyət daşıma qabiliyyətini bir-birindən ayırmağı bacarmaqdır.

Çünki süni intellekt dövründə ən təhlükəli yanlış qiymətləndirmə işçini olduğundan zəif deyil, olduğundan daha bacarıqlı hesab etmək ola bilər.