Azərbaycanda 18,4 milyard manatlıq əmanət: Banklar əhalinin pulunu necə cəlb edir və nə qədərini sığorta qoruyur? - TƏHLİL

Azərbaycanda banklarda saxlanılan hər 100 manatlıq fiziki şəxs əmanətinin təxminən 71 manatı manatla, 29 manatı isə xarici valyutadadır. Üstəlik, əhalinin banklara etibar etdiyi vəsaitin böyük hissəsi müddətli əmanətlər şəklində yerləşdirilib. Sentyabrda bu əmanətlərin həcmi bir ayda 211 milyon manat artıb. Rəqəmlər göstərir ki, banklar üçün əhalinin vəsaiti mühüm maliyyələşmə mənbəyinə çevrilib. Belə bir şəraitdə qorunan əmanətlər üzrə maksimal faiz dərəcəsinin hesablanması qaydasının dəyişdirilməsi təkcə texniki yenilik deyil, milyonlarla manat vəsaitin təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətli məsələdir.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Taleh Kazımov ENA.az-ın sualını cavablandırarkən bildirib ki, fiziki şəxslərin manatla depozit portfeli 2021-ci illə müqayisədə iki dəfə, son iki il yarımda isə 89% artıb. Əmanətçilərin sayı iki dəfədən çox artaraq təxminən 227 min nəfərə çatıb. Artımın 75–80%-i isə 30 min manatadək olan əmanətlərin payına düşüb.

Bəs əmanət bazarında bu artımın səbəbi nədir? Yeni metodologiya əmanətçilərin pulunun qorunmasına necə təsir edəcək? Manatla qorunan əmanətlər üzrə hazırkı 12%-lik faiz həddi aşağı düşə bilərmi?

Bankların öhdəliklərinin 76%-i depozitlərdir: əhalinin pulu niyə bu qədər vacibdir?

Bank sektorunun maliyyələşmə strukturuna nəzər saldıqda depozitlərin əhəmiyyəti daha aydın görünür. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, bankların ümumi öhdəliklərinin 76%-i və ya 42,3 milyard manatı depozit portfelinin payına düşür.

Bu vəsaitlərin 56,4%-i hüquqi şəxslərin, 43,6%-i isə fiziki şəxslərin depozitlərindən formalaşır. Başqa sözlə, bankların depozit portfelində əhalinin payı 18,4 milyard manatdır. Fərdi sahibkarlıqla məşğul olan fiziki şəxslərin depozitləri fiziki şəxslərin göstəricisinə daxil edilməyib.

Bu rəqəmlər bir məqamı göstərir: əhalinin əmanətləri banklar üçün sadəcə əlavə maliyyə mənbəyi deyil, ümumi öhdəliklərin mühüm hissəsini təşkil edən resursdur. Banklar həmin vəsaitləri kreditlərin verilməsi və digər aktiv əməliyyatların maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edirlər.

Ona görə də əmanətçilərin bank sisteminə inamı və əmanətlərin qorunması mexanizminin etibarlılığı maliyyə sabitliyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Əhalinin 71%-dən çoxu pulunu manatla saxlayır

Fiziki şəxslərin 18,4 milyard manatlıq əmanət portfelinin 13,16 milyard manatı milli valyutada, 5,27 milyard manatı isə xarici valyutadadır. Beləliklə, əmanətlərin 71,4%-i manatla, 28,6%-i xarici valyutada yerləşdirilib.

Bu bölgüdə manat əmanətlərinin üstünlük təşkil etməsi diqqətçəkən məqamdır. Əhalinin banklarda saxladığı vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsinin milli valyutada olması manatla depozitlər üzrə faiz siyasətini və əmanətlərin sığortalanma şərtlərini daha aktual edir.

Digər tərəfdən, əmanətlərin 63,6%-nin, yəni 11,73 milyard manatının müddətli əmanətlərdən ibarət olması bankların uzunmüddətli maliyyələşmə mənbəyinin əhəmiyyətini göstərir. Çünki müddətli əmanətlər banklara vəsaitin hansı müddət ərzində sərəncamlarında qalacağı barədə daha çox proqnozlaşdırma imkanı verir. Əmanətçi isə vəsaitini müəyyən müddətə yerləşdirməklə faiz gəliri əldə edir.

Yeni metodologiya: 12%-lik hədd necə müəyyən edilir?

Mexanizmin mahiyyəti sadədir:

• Əmanətlərin Sığortalanması Fondu (ƏSF) bankların fiziki şəxslərdən cəlb etdiyi manat əmanətlərini təhlil edir.
• Hesablamada 9 aydan 3 ilədək müddətə yerləşdirilən əmanətlər üzrə bazarın orta faiz göstəricisi əsas götürülür.
• Bu orta göstəricinin üzərinə 2 faiz bəndi əlavə edilir.
• Alınan nəticə qorunan əmanətlər üzrə maksimal faiz həddinin müəyyənləşdirilməsi üçün əsas olur.
• Hesablama ildə iki dəfə aparılır, müvafiq qərarı isə ƏSF-nin Himayəçilik Şurası qəbul edir.

Beləliklə, bazarda depozit faizləri yüksələrsə, sığortalanan əmanətlər üzrə faiz həddinin də artırılması üçün əsas yarana bilər. Faizlər aşağı düşərsə, limitin azaldılması da gündəmə gələ bilər. Bu, avtomatik dəyişiklik deyil: yekun qərar Fondun Himayəçilik Şurası tərəfindən verilir.

Konkret nümunə: niyə 12% saxlanılıb?

2026-cı ilin ikinci yarısının göstəriciləri əsasında hesablanma orta bazar faizi+10%+2 faiz bəndi əlavə marja. Hesablanmış maksimal faiz həddi -12%. Deməli, yeni metodologiya tətbiq edilsə də, ilk hesablamada əvvəlki 12%-lik limitin dəyişdirilməsinə ehtiyac yaranmayıb.

Taleh Kazımov: Əmanət bazarındakı artımın əsas səbəbi rəqabətdir

AMB sədri Taleh Kazımovun ENA.az-a açıqlamasında diqqət çəkən məqamlardan biri əmanət bazarındakı rəqabətlə bağlıdır.

“Yadınızdadırsa, sistem əhəmiyyətli banklarda 2023-cü ildə orta əmanət faizi bir illik manatda 5 faiz olduğu halda, digər banklarda 10 faiz ətrafında idi. Apardığımız islahatlar nəticəsində 2024-cü ildə məcburi ehtiyatlar və likvidliyin örtülməsi tələblərini bazara gətirdik. Beləliklə sistem əhəmiyyətli banklar əmanət bazarına çıxdılar və aktiv pul qəbul etməyə, manatın real qiymətini təklif etməyə başladılar”.

Kazımovun fikrincə, iri bankların bazara daxil olması depozitlər uğrunda rəqabəti gücləndirib. Digər banklar müştərilərini itirməmək üçün əmanət faizləri və şərtləri üzrə daha fəal rəqabət aparmağa başlayıblar. Nəticədə depozit portfelinin böyüməsi sürətlənib.

AMB sədri hesab edir ki, qorunan əmanətlər üzrə yeni hesablama qaydası əmanətlərin həcminin nə kəskin azalmasına, nə də sürətlə artmasına səbəb olacaq.

“Hesab edirəm ki, bu yanaşma qorunan əmanətlərin azalmasına və ya kəskin artmasına təsir etməyəcək. Çünki tavan bazarda yerləşdirilmiş faizlər üzərində formalaşdırılıb” – deyə, AMB sədri bildirib.

16 milyard manat qorunur, amma bütün əmanətlər tam kompensasiya edilmir

Qeyd edək ki, Azərbaycanda qorunan əmanətlərin həcmi 16 milyard manat, kompensasiya olunan hissəsi isə 10,6 milyard manatdır.

Bu iki göstəricini qarışdırmaq olmaz. 16 milyard manat qorunan əmanətlərin ümumi həcmini, 10,6 milyard manat isə kompensasiya limitləri çərçivəsində ödənilməsi nəzərdə tutulan hissəni ifadə edir.

Qanunvericiliyə əsasən, qorunan əmanətlər üzrə kompensasiya hər bir əmanətçi üçün hər iştirakçı bankda maksimum 100 min manatdır. Manatla əmanətlər üçün illik faiz həddi 12%, xarici valyutada isə 2,5% təşkil edir.

Burada bir fərqi də vurğulamaq lazımdır: banklarda fiziki şəxslərin ümumi depozit portfeli 18,44 milyard manat olduğu halda, qorunan əmanətlərin həcmi 6 milyard manatdır. Bu göstəricilər eyni anlayışı ifadə etmir. Ümumi depozit portfelinə qorunma şərtlərinə uyğun gəlməyən vəsaitlər də daxil ola bilər.

Əmanətçi üçün nəticə isə sadədir: yüksək faiz təklif edən bankı seçərkən yalnız gəlirə deyil, əmanətin sığorta təminatına da diqqət yetirmək lazımdır.

12%-lik faiz tavanı aşağı düşə bilərmi?

Bank sektorunda bəzi iştirakçılar qarşıdakı aylarda manatla qorunan əmanətlər üzrə maksimal faiz həddinin aşağı düşə biləcəyini ehtimal edirlər. Onların fikrincə, bank sistemində likvidliyin yüksək olması və depozit resurslarına tələbatın dəyişməsi bazar faizlərini aşağı sala bilər.

Bu ehtimalın iqtisadi məntiqi var. Əgər banklar əmanət cəlb etmək üçün əvvəlki qədər yüksək faiz təklif etməyə ehtiyac duymasalar, yeni metodologiya üzrə hesablanan orta faiz də aşağı düşə bilər. Orta göstəricinin üzərinə əlavə olunan 2 faiz bəndi dəyişmədiyi halda, maksimal qorunan faiz həddi də azala bilər.

Lakin bu, hələlik bankirlərin gözləntisidir, rəsmi qərar deyil. Faiz tavanının dəyişməsi üçün yeni hesablama aparılmalı və ƏSF-nin Himayəçilik Şurası müvafiq qərar qəbul etməlidir.

Belə bir dəyişiklik baş verərsə, əmanətçilər üçün əsas sual yaranacaq: bankda artıq yerləşdirilmiş əmanətlərin sığorta statusu necə qorunacaq? Bu məsələnin cavabı yeni həddin tətbiq qaydalarından və əmanət müqaviləsinin şərtlərindən asılıdır. Buna görə də faiz limitinin mümkün dəyişməsi zamanı ƏSF-nin rəsmi izahı xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq.

Əmanətçi üçün əsas məsələ yüksək faiz deyil, pulun qorunmasıdır

Rəqəmlər göstərir ki, bankların öhdəliklərinin 76%-nin depozitlərdən formalaşdığı, fiziki şəxslərin əmanətlərinin isə 18,4 milyard manata çatdığı şəraitdə əmanət bazarı maliyyə sisteminin əsas dayaqlarından biridir.

Yeni metodologiya qorunan əmanətlər üzrə faiz həddinin bazar şərtlərinə uyğunlaşdırılmasına imkan verir. Bu, bankların depozit siyasətindəki dəyişikliklərin sığorta mexanizmində də nəzərə alınması deməkdir.

Ancaq əmanətçilər üçün əsas məsələ dəyişmir: bankın təklif etdiyi faiz nə qədər yüksək olsa da, vəsaitin qorunma şərtlərini yoxlamaq lazımdır. Çünki əmanətin gəlirliliyi ilə təhlükəsizliyi eyni anlayış deyil.

Əmanət bazarında rəqabətin artması banklar üçün müsbət haldır. Amma bu rəqabətin nəticəsi yalnız daha yüksək faiz təklifləri ilə deyil, əmanətçilərin pulunun etibarlı qorunması ilə ölçülməlidir.