“Sosial media sağlamlığınıza zərərlidir”: xəbərdarlıq yazıları gənclərin ekran vaxtını azalda bilər
Sosial şəbəkələrdə istifadəçilərə onların sağlamlığı üçün mümkün risklər barədə xəbərdarlıq edən mesajların yerləşdirilməsi gənclərin bu platformalarda keçirdiyi vaxtı azaltmağa kömək edə bilər. Yeni araşdırma xüsusilə depressiya və narahatlıqla bağlı xəbərdarlıqların daha təsirli olduğunu göstərib.
Sosial şəbəkələrdə hər gün saatlarla vaxt keçirən yeniyetmələr üçün yeni bir yanaşma təklif olunur: platformalarda sağlamlıqla bağlı xəbərdarlıq mesajları göstərmək.
ABŞ-da aparılan yeni araşdırmaya görə, belə mesajlar gənclərin sosial medianın mümkün zərərləri barədə məlumatlılığını artıra və onların platformalardan istifadə etmək istəyini azalda bilər. Bu yanaşma əslində yeni deyil. İnsanlar siqaret qutularında, alkoqol məhsullarında və bəzi digər məhsullarda sağlamlıqla bağlı xəbərdarlıqları görməyə öyrəşiblər. Tədqiqatçılar indi oxşar üsulun sosial mediada da işləyib-işləməyəcəyini araşdırıblar.
1 000-dən çox gənc iştirak edib
Stanford Universitetinin alimlərinin rəhbərliyi ilə aparılan araşdırmada 13-29 yaş arasında 1 000-dən çox yeniyetmə və gənc iştirak edib. İştirakçılara sosial media istifadə edərkən qarşılarına çıxa biləcək müxtəlif xəbərdarlıq mesajları göstərilib.
Ümumilikdə 15 fərqli mesaj sınaqdan keçirilib. Onların bir hissəsi sosial medianın psixi sağlamlığa mümkün təsirləri barədə olub. Digər mesajlarda isə yuxu problemləri, bədən görünüşü ilə bağlı narahatlıq, depressiya, narahatlıq və sosial mediadan asılılıq kimi mövzulara toxunulub. Məsələn, mesajlardan biri sosial medianın yuxu problemlərinə səbəb ola biləcəyini və bunun sağlamlıq üçün zərərli olduğunu bildirirdi. Başqa bir xəbərdarlıqda isə sosial medianın uşaqlar və gənclər üçün ciddi psixi sağlamlıq riskləri ilə əlaqəli olduğu vurğulanırdı.
Ən çox depressiya və narahatlıq mesajları təsir edib
Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri xəbərdarlığın məzmununun əhəmiyyətli olmasıdır. Gənclər arasında depressiya, narahatlıq və ümumi psixi sağlamlıqla bağlı mesajlar ən təsirli xəbərdarlıqlar olub. İştirakçılar bu mesajların sosial mediadan istifadə etmək istəklərini daha çox azaltdığını bildiriblər.
Tədqiqatçılar bunun səbəbini dəqiq müəyyənləşdirməsələr də, mümkün izahın sadə olduğunu düşünürlər: bu problemlər gənclər üçün daha real və tanış görünür. Məsələn, bir gənc özündə və ya dostlarında sosial medianın yaratdığı narahatlıq, özünəinam problemləri və ya yuxu pozuntusunu müşahidə edə bilər. Bu səbəbdən həmin xəbərdarlıqlar daha inandırıcı görünə bilər.
Sadəcə “fasilə ver” demək kifayət etməyə bilər
Alimlər maraqlı bir müqayisə də aparıblar. Onlar sosial media platformalarında istifadəçiyə müəyyən müddətdən sonra fasilə verməyi xatırladan mesajlara bənzər bir xəbərdarlığı da sınaqdan keçiriblər. Lakin sağlamlıq risklərindən danışan mesajlar bu tip “ekran vaxtına fasilə ver” xəbərdarlığından daha təsirli olub. Yəni istifadəçiyə sadəcə “bir az fasilə ver” deməkdənsə, “bu davranış sağlamlığınıza təsir edə bilər” mesajının daha güclü təsir yaratdığı müəyyənləşdirilib.
Sosial media üçün “siqaret qutusu modeli”?
Tədqiqatın müəllifləri sosial media ilə siqaret və alkoqolun eyni məhsullar olmadığını xüsusi vurğulayırlar. Lakin onların fikrincə, burada istifadə olunan prinsip oxşardır: insan məhsuldan istifadə etdiyi anda ona həmin məhsulla bağlı mümkün risklər barədə məlumat vermək. Siqaret qutusunda xəbərdarlıq məhsulun üzərində yerləşdirilir. Sosial mediada isə bunu etmək üçün ekranda pop-up mesajlardan istifadə etmək lazım gələcək. Tədqiqatın aparıcı müəllifi Anna Grummon bildirib ki, sosial media fiziki məhsul olmadığı üçün xəbərdarlıqların tətbiqi də fərqli olmalıdır.
ABŞ-da bu məsələ artıq qanunvericilərin gündəmindədir
Sosial medianın gənclərin psixi sağlamlığına təsiri ABŞ-da son illərdə ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib. 2024-cü ildə ABŞ-ın keçmiş baş cərrahı Vivek Murthy sosial media platformalarında sağlamlıq xəbərdarlıqlarının tətbiq edilməsinə çağırmışdı.
Bundan sonra ABŞ-ın bir neçə ştatında belə xəbərdarlıqları məcburi edən qanunlar qəbul edilib. Kaliforniyada isə müvafiq qanunun 2027-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minməsi gözlənilir. Bu baxımdan yeni araşdırma yalnız elmi deyil, həm də gələcək dövlət siyasəti üçün əhəmiyyət daşıyır.
Bəs bu, sosial mediadan istifadənin azalacağı deməkdirmi?
Burada mühüm bir məqam var. Araşdırma göstərir ki, gənclər xəbərdarlıq mesajlarının onların sosial mediadan istifadəsini azalda biləcəyini düşünürlər. Lakin bu nəticə hələ həmin mesajların real həyatda insanların istifadə müddətini nə qədər azaltdığını göstərmir. Başqa sözlə, “mən daha az istifadə edəcəyəm” deməklə həqiqətən daha az istifadə etmək eyni şey deyil.
Tədqiqatçılar da xəbərdarlıqların real davranışa təsirinin ayrıca araşdırılmasının vacib olduğunu bildirirlər. Bununla belə, nəticələr belə mesajların gənclərin sosial medianın riskləri barədə məlumatlılığını artırdığını və istifadəyə münasibətini dəyişə bildiyini göstərir.
Sosial media üçün yeni mərhələ?
Bu araşdırma göstərir ki, sosial media ilə bağlı müzakirələr artıq yalnız “uşaqlar telefondan nə qədər istifadə etməlidir?” sualından ibarət deyil. İndi başqa bir sual da ortaya çıxır: Əgər sosial media sağlamlıq üçün müəyyən risklər yarada bilirsə, istifadəçi platformaya daxil olduğu anda bu risklər barədə məlumatlandırılmalıdırmı?
Alimlərin fikrincə, sağlamlıq xəbərdarlıqları bu problemin həlli üçün tək vasitə deyil. Valideyn nəzarəti, rəqəmsal savadlılıq, platformaların daha təhlükəsiz dizaynı və uşaqların sosial mediadan istifadə qaydalarının müəyyənləşdirilməsi də vacibdir. Amma yeni araşdırma göstərir ki, bəzən ekranda görünən bir neçə söz də istifadəçinin davranışına təsir edə bilər. Xüsusilə həmin sözlər “depressiya”, “narahatlıq”, “yuxu problemləri” və “psixi sağlamlıq” kimi insanların gündəlik həyatda hiss etdiyi problemlərlə bağlıdırsa bu təsir daha güclüdür.
