22,8 milyon kartın "sirri": Mərkəzi Bankın kredit kartlarına qoyduğu “əyləc” nəyi dəyişdi?

22,8 milyon kart, bir ayda 9,7 milyard manatlıq nağdsız ödəniş və elektron ticarətin 8,5 milyard manatlıq dövriyyəsi. Azərbaycanın ödəniş bazarında rəqəmlər sürətlə böyüyür. Amma bu statistikanın içində daha maraqlı bir detal gizlənir: debet kartları artır, kredit kartları isə azalır. Bu, azərbaycanlıların sadəcə “nağdsızlaşdığının” yox, Mərkəzi Bankın əhalinin izafi borclanmasının qarşısını almaq üçün kredit kartlarına tətbiq etdiyi yeni qaydaların da nəticəsidir.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının iyul ayı üzrə statistik bülleteni ölkədə ödəniş davranışının sürətlə dəyişdiyini göstərir. İyulun sonunda banklar və “Azərpoçt” sistemi üzrə dövriyyədə olan ödəniş kartlarının sayı 22 milyon 785 minə çatıb. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 8,9% artım deməkdir. Amma kart bazarında maraqlı bir ayrışma baş verib. Debet kartlarının sayı 10,5% artıb, kredit kartlarının sayı isə 4,6% azalıb.

İlk baxışda bu rəqəmləri belə şərh etmək olardı: Azərbaycanlılar kreditdən uzaqlaşır, öz vəsaitləri ilə daha çox alış-veriş etməyə başlayırlar. Amma məsələ bununla bitmir. Çünki kredit kartlarının azalmasının arxasında Mərkəzi Bankın məqsədli tənzimləmə siyasəti də dayanır.

Kredit kartlarına niyə “əyləc” qoyuldu?

Mərkəzi Bank 2025-ci ilin avqustunda istehlak kredit kartları üzrə tənzimləyici çərçivəni sərtləşdirdi.  Səbəb açıq şəkildə izah edilmişdi: əhalinin izafi borclanmasının qarşısının alınması və bank sisteminin kapital dayanıqlığının qorunması.

AMB-nin təhlilinə görə, əvvəlki dövrdə istehlak kreditləri seqmentində kredit kartlarının artımı sürətlənmişdi və bu artım əhalinin sərəncamda qalan gəlirlərinin artımını üstələyirdi.

Yeni qaydaya əsasən, borcalanın kredit kartı üzrə maksimum borclanma məbləği onun xalis vergidən sonrakı gəlirinin 5 misli ilə məhdudlaşdırıldı. Üstəlik, hesablamada borcalanın digər kredit təşkilatlarına olan öhdəlikləri də nəzərə alınır.

Başqa sözlə, Mərkəzi Bank banklara mesaj verdi: Müştərinin gəlirindən qat-qat böyük kredit xətti açmaq artıq əvvəlki kimi asan olmayacaq. Bu, sırf texniki bank qaydası deyil. Bu, əhalinin borclanma davranışına birbaşa təsir edən makroprudensial addımdır.

Problem kartın özündə deyildi, onun necə istifadə olunmasında idi

Mərkəzi Bankın Maliyyə Sabitliyi Hesabatındakı rəqəmlər məsələnin miqyasını daha aydın göstərir. 2022-ci ilin sonundan 2025-ci ilin I yarısına qədər istehlak kredit kartlarının istifadə olunmuş hissəsi 89% artıb. Daha maraqlısı isə kredit kartları ilə aparılan əməliyyatların həcminin son üç ildə 2,5 dəfədən çox artmasıdır. Amma eyni dövrdə əhalinin sərəncamda qalan gəlirləri cəmi 7% artıb, kredit kartlarının istifadə olunmuş hissəsi isə 17% yüksəlib. Bu fərq Mərkəzi Bank üçün əsas siqnal olub. Çünki gəlirdən daha sürətlə böyüyən borclanma istehlakçının maliyyə yükünü artırır.

AMB bunu kredit kartlarının pro-tsiklik xüsusiyyəti, əhalinin izafi borclanması və stress dövründə maliyyə sisteminə yarada biləcəyi risklərlə əlaqələndirir.

Beləliklə, kredit kartlarının azalmasını yalnız “əhalinin kreditə marağı azalıb” kimi oxumaq düzgün deyil. Daha doğru ifadə budur ki, Mərkəzi Bank sürətlə böyüyən kredit kartı borclanmasına əyləc verib və bunun nəticəsi kartların sayında da görünməyə başlayıb.

İndi 22,8 milyon kartın içində nə baş verir?

Bu sual xüsusilə maraqlıdır. Ümumi kart sayı artır, debet kartları sürətlə artır, kredit kartları isə azalır. Deməli, Azərbaycanın ödəniş sistemində iki proses paralel gedir. Bir tərəfdən rəqəmsallaşma sürətlənir, digər tərəfdən istehlak kreditləşməsinin ən sürətli alətlərindən biri məhdudlaşdırılır. Beləliklə, Mərkəzi Bank rəqəmsal ödənişə qarşı deyil, əksinə, ödəniş infrastrukturunun inkişafı davam edir. Sadəcə ödənişlərin rəqəmsallaşması ilə borclanmanın rəqəmsallaşması arasında sərhəd çəkilir.

9,7 milyard manatlıq nağdsız ödənişin 8,5 milyardı elektron ticarətdədir

İyul ayının başqa bir diqqətçəkən göstəricisi ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi ilə bağlıdır. Ay ərzində kartlarla 9,712 milyard manatlıq ölkədaxili nağdsız ödəniş həyata keçirilib. Bunun 8,455 milyard manatı elektron ticarətin, 1,255 milyard manatı POS-terminalların, 2 milyon manatı isə özünəxidmət terminalları və bankomatların payına düşüb. Beləliklə, iyul ayında kartlarla həyata keçirilən nağdsız ödənişlərin təxminən 87%-i elektron ticarətin payına düşüb. Bu rəqəm ödəniş davranışında ciddi struktur dəyişikliyini göstərir. Nağdsız iqtisadiyyat artıq yalnız mağazada POS-terminala kart yaxınlaşdırmaqdan ibarət deyil.

Əsas böyümə məkanı elektron ticarətdir, amma burada vacib bir qeyd var. 8,455 milyard manatlıq elektron ticarət dövriyyəsini “Azərbaycanlıların bütün alış-verişlərinin 87%-i internetdədir” kimi başa düşmək olmaz. Bu rəqəm kartlarla həyata keçirilən ölkədaxili nağdsız ödənişlərin strukturunu göstərir.

İlin əvvəlindən ölkədaxili nağdsız əməliyyatların həcmi də ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 13,9% artıb. Ödəniş kartları ilə nağdsız ölkədaxili əməliyyatların həcmi isə bütün ölkədaxili kart əməliyyatlarının 69,8%-nə çatıb.

Kredit kartlarının sayındakı 4,6%-lik azalmanı “azərbaycanlılar kredit kartından imtina edir” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Mərkəzi Bankın tətbiq etdiyi 5 qat limiti əhalinin borclanma davranışını dəyişməyə başlayıbmı? İlk rəqəmlər müəyyən təsirin olduğunu göstərir.

Mərkəzi Bankın 2025-ci il Maliyyə Sabitliyi Hesabatına görə, yeni tənzimləmədən sonra kredit kartlarının istifadə olunmuş hissəsi sabit qaldığı halda, istifadə olunmamış hissə 11% və ya 220 milyon manat azalıb, son bir ildə kredit kartlarının sayı isə 6% və ya 137 min ədəd azalıb.

Bu, mühüm detaldır. Çünki bankın müştəriyə verdiyi, amma hələ istifadə edilməmiş kredit limiti də potensial borclanma imkanını ifadə edir. AMB məhz buna görə kredit xətlərinin balansdankənar hissəsinə də risk yanaşmasını sərtləşdirib: istehlak kredit xətləri üzrə 40%-lik kreditə konvertasiya əmsalı müəyyən edilib və balansdankənar hissəyə 100%-lik risk dərəcəsi tətbiq olunur.

Deməli, 22,8 milyon kartın hekayəsi əslində nədir?

Bu baxımdan 2026-cı ilin iyul statistikası maraqlı bir dönüş nöqtəsi kimi görünür. Kartların ümumi sayı artır, debet kartları artır, elektron ticarət böyüyür. Nağdsız ödənişlər artır, amma kredit kartları azalır. Azərbaycanlılar pulunu getdikcə daha çox kartla xərcləyir, amma Mərkəzi Bank həmin kartın borclanma alətinə çevrilməsinin qarşısını almağa çalışır.

İndi əsas izlənməli göstərici kredit kartlarının sayı deyil. Əsas göstərici kredit kartları üzrə istifadə olunmuş borcun, istehlak kreditlərinin və əhalinin borc yükünün gəlirlərə nisbətinin bundan sonra necə dəyişəcəyidir.

Əgər kredit kartlarının sayı azalacaq, amma istifadə olunmuş kredit kartı borcu artacaqsa, bu başqa hekayə olacaq.

Əgər həm kartların sayı, həm də istifadə olunmuş borc azalacaqsa, o zaman Mərkəzi Bankın “məsuliyyətli borclanma” siyasətinin real davranış dəyişikliyi yaratdığını söyləmək daha əsaslı olacaq.

Başqa sözlə, 22,8 milyon kartın statistikası bizə yalnız azərbaycanlıların necə ödədiyini yox, həm də onların necə borclandığını anlamaq üçün ipucu verir.