Neft gəlirləri olmasaydı, Azərbaycanın xarici ticarət balansı necə görünərdi? - TƏHLİL
2026-cı ilin I rübü üzrə Azərbaycanın xarici ticarət balansının strukturu göstərir ki, ölkə hələ də əsasən neft-qaz ixracından asılı olaraq müsbət ticarət saldosunu qoruyur. Lakin qeyri-neft sektorunda idxalın sürətli artımı və ümumi ticarət profisitinin azalması diqqət çəkən əsas tendensiyalardır.
Xarici ticarət balansında profisit azalıb
2026-cı ilin I rübündə xarici ticarət dövriyyəsi 9,9 milyard ABŞ dolları təşkil edib. Bunun nəticəsində xarici ticarət balansında 2,04 milyard dollar həcmində profisit formalaşıb. Lakin bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 16,6% azdır.
Əsas səbəb ixracın azalması və idxalın artmasıdır:
- İxrac 4,2% azalaraq 5,95 milyard dollar olub;
- İdxal isə 3,8% artaraq 3,91 milyard dollara yüksəlib.
Neft-qaz sektoru hələ də əsas dayağı təşkil edir
Xarici ticarət balansının müsbət qalmasının əsas mənbəyi neft-qaz sektorudur. Bu sektor üzrə 4,73 milyard dollarlıq profisit yaranıb. Həmin profisit qeyri-neft-qaz sektorundakı 2,69 milyard dollarlıq kəsiri kompensasiya edib.
Neft-qaz ixracının strukturu belədir:
- Xam neft – 3,2 milyard dollar;
- Təbii qaz – 1,8 milyard dollar;
- Neft emalı məhsulları – 0,1 milyard dollar.
Bu göstəricilər göstərir ki, enerji məhsulları ümumi ixracın təxminən 86%-ni təşkil edir.
Qeyri-neft ixracı artır
Müsbət məqamlardan biri qeyri-neft-qaz ixracının artmasıdır. Hesabat dövründə qeyri-neft ixracı 9,5% artaraq 812,7 milyon dollara çatıb.
Lakin bu artım qeyri-neft idxalının sürətini kompensasiya etmir. Qeyri-neft-qaz sektoru üzrə idxal 7,7% artaraq 3,5 milyard dollara yüksəlib və nəticədə sektorun ticarət kəsiri daha da dərinləşib.
İdxalın strukturu dəyişir
İdxalın strukturunda maraqlı dəyişikliklər müşahidə olunur:
| Kateqoriya | Məbləğ (mln. $) | Payı |
|---|---|---|
| İstehlak malları | 1 374,2 | 35,1% |
| İnvestisiya yönümlü mallar | 167,8 | 4,3% |
| Digər mallar | 2 368,9 | 60,6% |
Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə istehlak mallarının payı 41,8%-dən 35,1%-ə düşüb. Əvəzində "digər mallar" qrupunun payı artaraq 60,6%-ə çatıb. Bu, idxalın daha çox istehsal və infrastruktur ehtiyaclarına yönəldiyini göstərir.
İdxalda ən yüksək artım qeydə alınan məhsullar arasında:
- Uçuş aparatları – 23,5 dəfə;
- Gəmilər və üzən konstruksiyalar – 5,4 dəfə;
- Avtobuslar – 5,4 dəfə;
- Portativ kompüterlər – 45,6%;
- Maşın və mexaniki avadanlıqlar – 15,3%;
- Elektrik avadanlıqları – 15,0%.
Bu dinamika ölkədə nəqliyyat, logistika və istehsal infrastrukturu üzrə investisiya fəallığının artdığını göstərir.
Ərzaq idxalı azalır
Müsbət tendensiyalardan biri ərzaq məhsullarının idxalında azalmadır. Ərzaq idxalının dəyəri 597,9 milyon dollardan 451,9 milyon dollara enib və ümumi idxaldakı payı 15,9%-dən 11,5%-ə düşüb.
Bu, yerli kənd təsərrüfatı istehsalının genişlənməsi və ərzaq təminatında daxili mənbələrin rolunun artması ilə əlaqələndirilə bilər.
Beləliklə, 2026-cı ilin I rübündə Azərbaycanın xarici ticarət balansı müsbət qalsa da, profisit zəifləyib. Bunun əsas səbəbi enerji ixracının azalması və idxalın artmasıdır. Qeyri-neft ixracında artım müşahidə olunsa da, sektorun idxaldan asılılığı hələ də yüksəkdir. Eyni zamanda idxal strukturunda investisiya və istehsal yönümlü malların payının artması iqtisadiyyatın modernləşməsi baxımından müsbət siqnal sayıla bilər. Ümumilikdə isə xarici ticarət balansının dayanıqlığı hələ də böyük ölçüdə neft-qaz sektorunun hesabına təmin olunur.
